Espaço público, Cultura, Política, Comunidade, Território, Pessoas

A probábel transformación do Opus Dei (e II)

2- A Compañía de Xesús. Unha referencia para o cambio

Camiño loa a actividade de Ignacio de Loyola e de Francisco Xavier. Escrivá de Balaguer admira a orde xesuíta e destácaa como exemplo a seguir. A idea de organización desorganizada no plano secular, de santificación do mundo desde dentro do mundo, de actuar con grande autonomía individual en asuntos que non son espirituais e con liberdade e responsabilidade persoais, inspíranse en boa medida nas máis vellas ensinanzas da Compañía. “Amamos a pluralidade: o contrario podería conducir á ineficacia” di Escrivá. Os xesuítas naceron tamén con vocación de elite dentro da Contrarreforma, áxiles, resolutivos e audaces. Con disciplina de soldados1.

Camiño loa a actividade de Ignacio de Loyola e de Francisco Xavier. Escrivá de Balaguer admira a orde xesuíta e destácaa como exemplo a seguir

A fascinación por esta estratexia é evidente nos escritos e accións de Escrivá. Esa praxe é aplicada dentro da ditadura franquista para facer despegar o seu colectivo. A páxina “opuslibros.org (Gracias a Dios, ¡nos fuimos!)” lembra por exemplo que no noveno gabinete de Franco, doce dos dezanove ministros eran do Opus Dei. Pasaran menos de trinta anos desde a aparición do colectivo.

As dúas institucións nacen en defensa da ortodoxia e ambas incorporan o xenio organizativo e a espiritualidade como aspectos esenciais, mais aparentemente contraditorios. Di Escrivá no punto 470 de Camiño: “Pero… ¿e os medios? -Son os mesmos de Pedro e Paulo, de Domingos e de Francisco, de Ignacio e de Xavier: o Crucifixo e o Evanxeo… -¿Parécenche pequenos?”

Tamén coinciden en buscar o  equilibrio entre a vida activa e a ascética, na confianza no esforzo e na formación, importantísima e permanente. E na disciplina, tanto nos colexios como na orde e na prelatura. A famosa máxima “man de ferro en luva de veludo” que se reproduce en Camiño, se non lembro mal, é anunciada antes pola xesuíta “o nervio da constancia na man da suavidade”.

En ambos casos unha vida subterránea, con actividade discreta e apoio mutuo entre os membros. E un sentimento de pertencer a sociedades fortemente xerarquizadas, comparábeis a milicias.

A Compañía de Xesús xúlgase historicamente á marxe de toda xerarquía, se non por riba. Os bispos non posúen mando sobre a orde, que só obedece e dá contas ao Papa. Esta excepción produciu extraordinarias friccións ao longo dos séculos, coas realezas inclusive, que chegan a consideralos insoportábeis. O Opus é actualmente unha prelatura persoal, a única existente, e tampouco mantén unha relación xerárquica cos bispos. As prelaturas teñen encomendadas a realización de peculiares actividades pastorais, segundo o dereito da Igrexa.

Mais todo cambia na Compañía durante os anos sesenta do século XX, no momento en que se desenvolve o Concilio Vaticano II. A orde ignaciana procede a unha fonda transformación, unha verdadeira revolución interna, que a reorienta cara os pobres. E aí si que a distancia entre a orde e a prelatura se fai sideral. Persiste a vella rivalidade polo poder da Igrexa, á que se lle suma o novo antagonismo filosófico. Xa non está só en xogo o control das estruturas da Santa Sé, senón tamén o sentido relixioso último da misión.

Todo cambia na Compañía durante os anos sesenta do século XX, no momento en que se desenvolve o Concilio Vaticano II. A orde ignaciana procede a unha fonda transformación, unha verdadeira revolución interna, que a reorienta cara os pobres.

Os choques entre ambas institucións dificilmente se poden disimular. Neses anos Escrivá chega a perder o autocontrol en ocasións. Nunha delas até berra publicamente: “pero por que a Compañía nos persegue?”. Desde ese día o padre Arrupe, xeneral dos xesuítas, cre que o caso de monseñor inscríbese pura e simplemente no dominio da psicanálise, segundo conta Yvon Le Vaillant.

As autoridades da Igrexa Católica tenden a negar sempre a existencia de correlacións de forzas; aprecian que lles é allea unha análise con eses parámetros. Pero desde fóra obsérvase que moitas veces as loitas son concretas e cruentas, a pesar de que case nunca se asista a explosións moi vistosas, porque as contradicións internas evolucionan con moita lentitude.

As semellanzas entre a congregación xesuíta e o Opus permanecen, claro está, a pesar da distancia entre a opción dos pobres que desde hai cincuenta anos informa a uns e a perspectiva dos ricos, podería dicirse, que informa a case todos os outros, polo menos en Europa e en boa parte da Obra americana2.

Até antes da reforma xesuíta, as dúas institucións acollían apenas nos seus colexios xoves das clases nobres, ricas e dirixentes, conseguindo vínculo e ascendencia sobre as futuras elites: é unha cuestión de dominio social. E igual que no S. XVIII e XIX os filósofos e librepensadores liberais e republicanos viran na Compañía o agrupamento relixioso máis representativo das tendencias retrógradas da Igrexa, os demócratas progresistas da segunda metade do S. XX e comezos do XXI ven o mesmo no Opus Dei. 

No Opus parece levedar unha transformación que recorda precisamente, falando sempre desde fóra, a esa da Compañía de Xesús nos anos sesenta

No Opus parece levedar unha transformación que recorda precisamente, falando sempre desde fóra, a esa da Compañía de Xesús nos anos sesenta. Resulta evidente o interese por levar cara un novo tipo de acción social ao Opus Dei. A nova dirección e o papa Francisco están comprometidos con iso. Mais os cambios son lentos; a vocación mundana do Opus non vai orixinalmente por aí. Cómpre esperar.  Xa veremos a onde pode chegar a forza de Francisco.

Notas

1- Un capítulo moi ilustrativo sobre o antedito da Compañía de Xesús estúdao a historiadora Pilar Vázquez Cuesta. Trátase do vertixinoso desenvolvemento dos xesuítas en Portugal inmediatamente despois da súa fundación, tanto na metrópole como no ultramar. A orde tiña once anos cando en 1545 o futuro Santo Ignacio desempeña un papel oficioso de algo semellante a un alto xestor de asuntos da Coroa portuguesa ante a Santa Sé. Os primeiros ignacianos chegaran a Portugal en 1540. En 1541 un membro da orde é nomeado preceptor do príncipe herdeiro. En 1542 abren en Coimbra un colexio exclusivo destinado aos estudantes da orde, para formar misioneiros con destino a ultramar. Inmediatamente fundan colexios en Lisboa e Évora e controlan practicamente todo o acceso á universidade en Portugal. O progreso no Oriente é parecido: desde que chega a Goa Francisco Xavier no ano 41, até o  51 en que morre, lanzan as bases dunha sólida estrutura misioneira con colexios, seminarios, hospitais, literatura relixiosa en linguas indíxenas e até unha especie de servizo de información internacional, representado polas chamadas cartas de xesuítas. Todo debido ao incondicional apoio do rei.

2- O cambio xesuíta durante a fase final do Concilio Vaticano II desenvolveuse máis ou menos así: A Congregación xeral xesuíta reúnese en 1965 para elixir o sucesor do xeneral Janssens e levar a cabo a posta ao día da orde. O traballo era arduo no referido ao aggiornamento, porque os traballos conciliares estaban aínda en marcha e porque “non existían nin precedentes nin experiencias de adaptación dunha antiga orde ou congregación relixiosa ás realidades emerxentes dunha outra era histórica no espazo eclesial e no espazo mundano” segundo escribe Manuel Antunes. Nomean xeneral ao padre Arrupe e iníciase un novo estilo de liderado da Compañía. A Orde fúndase de novo, ou case. Refúndese o corpo de leis, regras e normas. Estrean unha nova consciencia e inician novos propósitos, renóvanse as estruturas da administración central e as formas de evanxelización e apostolado. Pretendían reunir todas as forzas para oporse eficazmente ao ateísmo. Paulo VI confiaba nos xesuítas (o cuarto voto dos membros da Compañía é o de obediencia ao Papa) non para desenvolver un estilo de cruzada, senón outro moi diferente, o da razón recta e segundo as regras da análise científica máis exixente e coas armas do espírito. Todo iso ensáiase con tensións internas e desfasamentos, pero neses cambios intensifícase o apostolado social. A XXXII Congregación é convocada para tratar a cuestión do estatuto de pobreza e a da evanxelización e promoción da xustiza no mundo actual. Desde aí van até o compromiso manifesto cos pobres sen simulacro de ningunha caste, e que se constata traxicamente nas súas vítimas, asasinadas polos poderes oligárquicos, como Rutilio Grande, o Padre Ellacuría e outros membros da orde.

 

Bibliografía

  • A Língua e a Cultura Portuguesas no Tempo dos Filipes. Pilar Vázquez Cuesta.
  • Arrupe, una explosión en la Iglesia. Pedro Miguel Lamet.
  • Camino. José María Escrivá de Balaguer.
  • Conversaciones con Monseñor Escrivá de Balaguer. Anónimo. Ediciones Rialp S.A.
  • Geopolítica de la Santa Sede. La Vanguardia Dossier
  • La Teología de la Liberación. Caracterización, corrientes, etapas. Juan Carlos Scannone.
  • Les Jésuites. Alain Guillermou.
  • Les Jésuites. Histoire de pouvoirs. Alain Woodrow.
  • Quando il Papa pensa il mondo. Classici di Limes.
  • opuslibros.org (Gracias a Dios, ¡nos fuimos!)
Publicado em Praza.gal (10 jun. 2018)

Sobre o autor

Xosé Manuel Sarille

Polemista e tamén escritor. Autor do ensaio "A impostura e a desorientación na normalización lingüística". A quen lle interese lelo pode solicitalo neste blog e enviaráselle ao enderezo correspondente sen custo ningún do exemplar nin do transporte.

Comenta aqui!

Comenta aqui!

Espaço público, Cultura, Política, Comunidade, Território, Pessoas

Xoán Carlos Carreira Pérez

Doutor engenheiro agrónomo, professor de Engenharia Agroflorestal na Universidade de Santiago de Compostela. Autor de vários livros e artigos científicos, tem colaborado em diversos meios de comunicação, como A Nosa Terra, El Progreso, Vieiros e Praza Pública.

Elias J. Torres Feijó

Tenta trabalhar coletivamente e acha que o associacionismo é a base fundamental do bom funcionamento social e comunitário. A educação nos Tempos Livres é um desses espaços que considera vitais. Profissionalmente, é professor de Literatura, em origem, e, mais, na atualidade, de Cultura.

Xosé Manuel Sarille

Polemista e tamén escritor. Autor do ensaio "A impostura e a desorientación na normalización lingüística". A quen lle interese lelo pode solicitalo neste blog e enviaráselle ao enderezo correspondente sen custo ningún do exemplar nin do transporte.

Viva Cerzeda

Espaço público, Cultura, Política, Comunidade, Território, Pessoas… Viva Cerzeda é a comemoração, para nós, da amizade, do bom humor sempre que possível e de tentar contribuir com algumhas ideias e opiniões para entender(mos) e atuar(mos) do melhor modo o mundo… É ambicioso mas é-che o que há… e para mais não damos…

Contacta-nos aqui

Acompanha